Fadimenur Yılmaz

240412030

Fiilimsiler, Türkçede fiil kök veya gövdelerinden türeyen, ancak cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan özel kelimelerdir. Bunlara eylemsi de denir.

​Fiilimsileri çekimli fiillerden ayıran en önemli özellik; kip (zaman) ve kişi (şahıs) eklerini asla almamalarıdır. Ancak fiiller gibi olumsuzluk eki olan -ma / -me ekini alabilirler ve cümlede bir yan cümle kurarlar. Aldıkları ekler yapım eki sayıldığı için fiilimsiler türemiş sözcüklerdir.

​1. İsim-Fiil (Ad-Eylem)

​Fiillere -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş ve -mak / -mek eklerinin getirilmesiyle oluşur. Cümlede bir eylemin adı olarak kullanılır.

• ​Örnek: Bütün derdi sadece uyumaktı. (-mak eki, uyumak eyleminin adını yapmıştır.)
• ​Örnek: Odanın temiz görünüşü beni mutlu etti. (-üş eki, görünme eyleminin adını yapmıştır.)
• ​Örnek: Onunla bu konuyu konuşma imkânımız olmadı. (-ma eki, konuşma eyleminin adını yapmıştır.)

2. Sıfat-Fiil (Ortaç)

​Fiillere -an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dık / -dik / -duk / -dük, -acak / -ecek ve -mış / -miş / -muş / -müş eklerinin getirilmesiyle oluşur. Cümlede genellikle bir ismi niteleyerek sıfat görevinde kullanılır.

• ​Örnek: Güler yüzüyle herkesi etkiledi. (yüz ismini niteleyen güler kelimesi sıfat-fiildir.)
• ​Örnek: O, yapılacak işleri listeledi. (işler ismini niteleyen yapılacak kelimesi sıfat-fiildir.)
• ​Örnek: Kapıda tanıdık bir ses duyuldu. (ses ismini niteleyen tanıdık kelimesi sıfat-fiildir.)

​3. Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil)

​Fiillere -ıp / -ip / -up / -üp, -arak / -erek, -madan / -meden, -ınca / -ince / -unca / -ünce, -ken, -alı / -eli, -r… -mez, -dıkça / -dikçe gibi çok çeşitli eklerin getirilmesiyle oluşur. Cümlede genellikle temel cümlenin yüklemini zaman (ne zaman?) veya durum (nasıl?) yönünden belirterek zarf görevinde kullanılır.

• ​Örnek: Kapıyı hızla açıp içeri girdi. (Nasıl girdi? Açıp – Durum zarfı)
• ​Örnek: Sen gelirken hava kararmıştı. (Ne zaman kararmıştı? Gelirken – Zaman zarfı)
• ​Örnek: Kitabı hiç durmaksızın okudu. (Nasıl okudu? Durmaksızın – Durum zarfı)

Kalıcı İsim (Kalıcı Ad)

İsim-fiil eklerini alan bazı sözcükler, zamanla bir nesnenin, varlığın ya da kavramın kalıcı adı haline gelir. Bu sözcükler artık fiilimsi olmaktan çıkar ve birer isim olarak kabul edilir. Örneğin, “dolma,” “dondurma,” “çakmak” ve “kazma” kelimeleri bu şekilde kalıcı isimleşmiştir. Kalıcı isimler, olumsuzluk eki alamaz.

​Bu üç tür fiilimsi, Türkçede kelimelere fiil anlamını koruyarak cümle içinde farklı görevler üstlenme esnekliği sağlar.