Tenzile Hotak

240412003

​Bir ses biriminin (fonem) çeşitli sebeplerle başka bir ses birimine dönüşmesi, düşmesi veya türemesi olarak tanımlanan Ses Olaylarını ve bunların gerçekleşmesindeki temel sebebin, sözleri daha az çabayla kolay söyleme eğilimi olduğunu detaylıca açıklamaktadır.
​Ses Olaylarının Çeşitleri
Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi / Orta Hece Düşmesi)
​Bir kelimenin ek alması sırasında bazı ünlü harflerin düşmesi olayıdır.
​Örnekler: ağız + ı > ağzı, kahve + altı > kahvaltı.
​Uyarı: Tek başına ünlü düşmesine uğrayan sözcükler, ikileme oluşturduğunda düşmeye uğramaz (omuz omuza, burun buruna).
​Ünsüz Düşmesi
​Sonu “k” ile biten isimler “-cık, -cik” küçültme eki veya “-l” isimden fiil yapma eki aldığında “k” ünsüzünün düşmesi.
​Örnekler: ufak + cık > ufacık, küçük + l > küçül-.
​İstisna: kulak + cık > kulakçık gibi örneklerde düşme görülmez.
​Ünlü Türemesi
​Küçültme eki alan veya pekiştirmeye uğrayan bazı sözcüklerde görülür.
​Örnekler: az + cık > azıcık, genç + cik > gencecik, çevre > çepeçevre.
​Ünsüz Türemesi (Ünsüz İkizleşmesi)
​Yardımcı eylemle kullanılan bazı sözcüklerin sonundaki ünsüz harfin ikizleşmesi (af + etmek > affetmek).
​Örnekler: his + etmek > hissetmek, zan + etmek > zannetmek.
​Ünlü Daralması
​Sonu “-e, -a” ile biten eylemlere “-(i)yor” ekinin gelmesiyle ünlülerin “-ı, -i, -u, -ü” dar ünlülere dönüşmesidir.
​Örnekler: anla + yor > anlıyor, sevme + yor > sevmiyor.
​İstisnalar: “de-” ve “ye-” fiillerinde daralma görülür (de + en > diyen, ye + ecek > yiyecek).
​Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
​”-p, -ç, -t, -k” (sert ünsüzler) ile biten bir sözcük, ünlü ile başlayan ek aldığında “-b, -c, -d, -g, -ğ” (yumuşak ünsüzler) dönüşür.
​Örnekler: dolap + ı > dolabı, kanat + ı > kanadı.
​Aykırı Durumlar: hukuk + u > hukuku, iç + inde > içinde gibi bazı sözcükler bu kurala aykırıdır.
​Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme / Ünsüz Uyumu)
​Sert ünsüzle (“f, s, t, k, ç, ş, h, p”) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (“b, c, d, g”) başlayan bir ek getirildiğinde ekin sertleşmesi.
​Örnekler: kitap + da > kitapta, dost + ca > dostça.
​Uyarı: “-cağız, -gil” eklerinde ve birleşik sözcüklerde benzeşme olmaz.
​Kaynaştırma (Kaynaşma)
​Ünlü ile biten bir sözcükten sonra ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde araya “-y, -ş, -s, -n” harflerinden birinin girmesidir.
​Örnekler: kale + in > kalenin, çanta + ı > çantayı.
​Zamir n’si: “Bu, şu, o” gibi zamirlerden sonra ünsüzle başlayan ek geldiğinde araya “-n” girer (bu + dan > bundan).
​Ulama
​Sadece söyleyişte görülen, ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir kelime geldiğinde iki kelimenin birbirine bağlanarak okunmasıdır. Yazıda gösterilmez.
​Uyarı: Araya noktalama işaretleri girdiyse ulama aranmaz.
​Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi (-n, -b Çatışması)
​Türkçede “-n” ile “-b” sesleri yan yana geldiğinde “-n” sesinin “-m” sesine dönüşmesidir.
​Örnekler: saklan + baç > saklambaç, ten + bel > tembel.
​Uyarı: Özel isimlerde ve birleşik sözcüklerde kural aranmaz (İstanbul, Onbaşı).
​Ünlü Değişimi
​Sadece “sen” ve “ben” kişi zamirlerinin “-e” yönelme hal ekini almasıyla gerçekleşir (ben + e > bana, sen + e > sana).